وستینگ توکن چیست؟ وستینگ (Vesting) برنامه زمانی‌ای است که مشخص می‌کند توکن‌های قفل‌شده تیم، سرمایه‌گذاران و بنیاد یک پروژه کریپتو در چه تاریخ‌هایی و به چه مقدار آزاد شوند و هر بار که قسمتی از این برنامه آزاد و قابل انتقال می‌شود، می‌گویند کهاین مقدار سهم آنلاک (Unlock) شده است. در این دوره بازه‌ای هم وجود دارد که به آن کلیف (Cliff) می‌گویند و منظور دوره اول برنامه است که در آن هیچ توکنی آزاد نمی‌شود.

پروژه‌های شناخته‌شده برنامه وستینگ را از روز ساخت توکن در اسنادشان منتشر می‌کنند و تاریخ آنلاک‌ها از قبل معلوم است. اثرش روی دارنده توکن از راه عرضه در گردش است، یعنی تعداد توکنی که می‌تواند در بازار دست‌به‌دست شود. نمونه شناخته‌شده آربیتروم است. این پروژه در ۲۶ اسفند ۱۴۰۲ حدود ۱٫۱۱ میلیارد توکن ARB را یکجا آزاد کرد. طبق جدول بنیاد آربیتروم، عرضه در گردش آن در ده روز حدود ۷۳ درصد بزرگ‌تر شد.

آشنایی با وستینگ در یک نگاه

  • وستینگ برنامه آزادسازی تدریجی توکن‌های قفل‌شده است، آنلاک هر قسطی است که آزاد می‌شود و کلیف دوره بی‌آزادسازی اول برنامه است.
  • الگوی رایج سهم تیم و سرمایه‌گذار چهار سال وستینگ با یک سال کلیف است. همین قاعده از قرارداد سهام کارمندی استارتاپ‌ها آمده است.
  • آنلاک توکن تازه نمی‌سازد و عرضه کل را تغییر نمی‌دهد. فقط عرضه در گردش بزرگ‌تر می‌شود.
  • در داده کیروک از بیش از ۱۶ هزار آنلاک در ۴۰ توکن، حدود ۹۰ درصد رویدادها با فشار منفی روی قیمت توکن همراه بوده‌اند.
  • درصد هر آنلاک را با عرضه در گردش همان روز حساب کنید و تاریخ‌ها را از سند رسمی پروژه بخوانید.

وستینگ توکن چیست و چرا پروژه‌ها توکن را قفل می‌کنند؟

وستینگ توکن تعیین می‌کند سهم هر گروه از کل عرضه چه زمانی و با چه آهنگی به دست صاحبش برسد. پروژه‌ها هنگام ساخت توکن کل عرضه را بین گروه‌ها تقسیم می‌کنند: تیم، سرمایه‌گذاران اولیه، خزانه، بنیاد و کاربران. منطق این تقسیم در مقاله توکنومیک و عوامل موثر بر ارزش توکن آمده و سهم معمول هر گروه در مطلب تخصیص توکن چیست توضیح داده شده است.

قفل کردن سهم تیم و سرمایه‌گذاران اولیه، تیم را تا چند سال به پروژه بسته نگه می‌دارد، چون سهمش فقط با گذشت زمان آزاد می‌شود. جلوی این را هم می‌گیرد که سرمایه‌گذاران دور خصوصی، که اغلب پیش از عرضه عمومی وارد شده‌اند، کل سهمشان را در روزهای اول به بازار بفرستند. این قاعده از دنیای استارتاپ آمده است. دفتر حقوقی اوریک (Orrick) در راهنمای عمومی‌اش نوشته بیشتر استارتاپ‌ها به کارمندان وستینگ چهارساله با یک سال کلیف می‌دهند. در سالگرد اول یک‌چهارم سهم آزاد می‌شود و بعد از آن هر ماه یک چهل‌وهشتم کل سهم.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر که در استارتاپ‌ها سهم می‌خرند، در دورهای خصوصی توکن هم خریدارند و همین الگو را به قراردادهای توکن آورده‌اند. توکن‌هایی که پیش از لیست شدن، با عرضه اولیه سکه، فروش خصوصی یا عرضه اولیه در صرافی واگذار شده‌اند، اغلب برنامه وستینگ دارند. جدول زیر اصطلاحات اصلی این برنامه‌ها را با نمونه آربیتروم نشان می‌دهد.

وستینگ توکن چیست و چرا پروژه‌ها توکن را قفل می‌کنند؟
اصطلاح معنی نمونه در آربیتروم
روز تولید توکن (TGE) روزی که توکن ساخته و توزیع می‌شود. شمارش وستینگ اغلب از همین روز شروع می‌شود، نه از روز لیست شدن در صرافی. ۲۵ اسفند ۱۴۰۱
کلیف دوره‌ای که از سهم یک گروه هیچ توکنی آزاد نمی‌شود ۱۲ ماه برای تیم و سرمایه‌گذاران
دوره وستینگ کل زمانی که طول می‌کشد همه سهم آزاد شود چهار سال
آهنگ آزادسازی فاصله اقساط پس از کلیف: ماهانه، روزانه، هر بلاک یا هر ثانیه ماهانه برای تیم، هر ثانیه برای بنیاد
آنلاک لحظه آزاد شدن هر قسط ۱٫۱۱ میلیارد ARB در ۲۶ اسفند ۱۴۰۲
توکن وست‌شده توکنی که دوره قفلش تمام شده و بی‌قید مال صاحبش است حدود ۴٫۰۸ میلیارد از سهم تیم و سرمایه‌گذاران تا آبان ۱۴۰۵

همه دارایی‌ها چنین تقویمی ندارند. در رمزارز بیت کوین هیچ سهمی برای تیم یا سرمایه‌گذار کنار گذاشته نشد و هر واحدش با استخراج ساخته شده است. عرضه تازه آن فقط از پاداش ماینرها می‌آید و آهنگش را هاوینگ تعیین می‌کند. بنابراین، سوال «آنلاک بعدی کی است» برای بیت کوین بی‌معناست، ولی برای هر توکنی که سهم قفل‌شده تیم و سرمایه‌گذار دارد، یکی از سوال‌های اصلی است.

خرید آسان بیت کوین

کلیف چیست و چرا پایانش بزرگ‌ترین آنلاک برنامه است؟

کلیف دوره انتظار ابتدای برنامه است و تا پایانش هیچ توکنی از سهم آن گروه آزاد نمی‌شود. وقتی کلیف تمام می‌شود، سهم همه ماه‌های انتظار یکجا آزاد می‌شود. در برنامه چهارساله با کلیف یک‌ساله این قسط یک‌چهارم کل سهم است، در حالی که هر قسط ماهانه بعدی فقط یک چهل‌وهشتم آن است. به همین علت پایان کلیف اغلب بزرگ‌ترین آنلاک برنامه است.

تاریخ کلیف در کریپتو پنهان نیست. در اسناد عمومی پروژه ثبت شده و سایت‌های داده شمارش معکوسش را روز به روز نشان می‌دهند. کسی غافلگیر نمی‌شود، اما معامله‌گرها هم از قبل برای آن روز موضع می‌گیرند و بخشی از واکنش بازار پیش از خود آنلاک رخ می‌دهد.

سه شکل رایج برنامه آزادسازی توکن

برنامه آزادسازی توکن از سه شکل پایه ساخته می‌شود و پروژه‌ها اغلب برای هر گروه یکی را انتخاب می‌کنند. آربیتروم دو شکل را هم‌زمان دارد. سهم تیم و سرمایه‌گذار کلیف و اقساط ماهانه دارد. بنیاد آربیتروم از سهم ۷۵۰ میلیونی‌اش ۵۰ میلیون را از ابتدا آزاد داشت و ۷۰۰ میلیون باقی از ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ بدون کلیف و به‌صورت خطی در چهار سال آزاد می‌شود، طبق مستندات بنیاد هر ثانیه مقدار کمی.

سه شکل وستینگ توکن روی یک محور ۴۸ ماهه: کلیف یک‌ساله با اقساط، خط صاف از روز اول، و آزادسازی یکجا در ماه دوازدهم
هر سه برنامه در پایان ماه ۴۸ به ۱۰۰ درصد می‌رسند. فرقشان در روزهایی است که عرضه تازه به بازار می‌رسد.
  • کلیف و بعد اقساط: یک پله بزرگ در پایان کلیف و بعد پله‌های کوچک و منظم. فشار عرضه یک روز متمرکز می‌شود و بعد پخش. اقساط بعد از کلیف می‌توانند روزانه هم باشند. پروژه ورلد (World) سهم تیم و سرمایه‌گذارانش را بعد از یک سال قفل، روزانه آزاد می‌کند. طبق خبر آکادمی بیت‌پین درباره کاهش آنلاک روزانه WLD، آهنگ این آزادسازی از ۲ مرداد ۱۴۰۵ از ۵٫۱ میلیون به ۲٫۹ میلیون توکن در روز رسید.
  • خطی از روز اول: پله بزرگی در کار نیست و هر روز، هر بلاک یا هر ثانیه سهم کوچکی آزاد می‌شود. سهم ۷۰۰ میلیونی بنیاد آربیتروم همین شکل را دارد.
  • قفل کامل و آزادسازی یکجا: یک تاریخ و کل سهم. ساده‌ترین شکل برای نوشتن و سنگین‌ترین برای بازار در همان روز.

توکنی که از روز اول آزاد است، برنامه وستینگ ندارد ولی در همین حساب می‌آید. ایردراپ کاربران آربیتروم، ۱٫۱۶۲ میلیارد توکن، از ۳ فروردین ۱۴۰۲ قابل برداشت بود و هیچ قفلی نداشت. همین سهم، همراه با ایردراپ دائوها، بخش بزرگ عرضه در گردش سال اول را ساخت. خزانه دائو آربیتروم با ۳٫۵۲۸ میلیارد توکن وضع دیگری دارد. قفل زمانی ندارد، ولی خرج کردنش به رأی سازمان خودگردان غیرمتمرکز بسته است.

برنامه آنلاک آربیتروم (ARB) با عدد و تاریخ

توکن ARB در ۲۵ اسفند ۱۴۰۱ (۱۶ مارس ۲۰۲۳) با عرضه کل ۱۰ میلیارد ساخته شد و برنامه تخصیص و قفل آن در مستندات بنیاد آربیتروم منتشر شده است. سهم تیم، همکاران و مشاوران ۲٫۶۹۴ میلیارد توکن و سهم سرمایه‌گذاران ۱٫۷۵۳ میلیارد توکن است. هر دو گروه وستینگ چهارساله دارند: اولین آنلاک یک سال بعد از تولید توکن و بعد اقساط ماهانه. درباره خود شبکه، مقاله شبکه آربیتروم و راهکار لایه دو اتریوم را بخوانید.

برنامه آنلاک آربیتروم (ARB) با عدد و تاریخ
گروه سهم (توکن ARB) شرایط آزادسازی
خزانه دائو آربیتروم ۳٫۵۲۸ میلیارد قفل زمانی ندارد و خرجش با رأی دائو است
تیم، همکاران و مشاوران ۲٫۶۹۴ میلیارد کلیف ۱۲ ماهه، بعد ۳۶ قسط ماهانه تا ۲۵ اسفند ۱۴۰۵
سرمایه‌گذاران ۱٫۷۵۳ میلیارد همان برنامه تیم
کاربران (ایردراپ) ۱٫۱۶۲ میلیارد بدون قفل، قابل برداشت از ۳ فروردین ۱۴۰۲
بنیاد آربیتروم ۷۵۰ میلیون ۵۰ میلیون آزاد از ابتدا، ۷۰۰ میلیون خطی و ثانیه‌ای در چهار سال از ۲۸ فروردین ۱۴۰۲
دائوهای ساخته‌شده روی آربیتروم (ایردراپ) ۱۱۳ میلیون بدون قفل

کلیف تیم و سرمایه‌گذاران ۲۶ اسفند ۱۴۰۲ (۱۶ مارس ۲۰۲۴) تمام شد. آن روز یک‌چهارم سهم هر دو گروه با هم آزاد شد: ۶۷۳٫۵ میلیون برای تیم و ۴۳۸٫۲۵ میلیون برای سرمایه‌گذاران، روی هم حدود ۱٫۱۱ میلیارد ARB. جدول عرضه در گردش همان مستندات تصویر قبل و بعد را نشان می‌دهد. در ۱۷ اسفند ۱۴۰۲ حدود ۱٫۵۳۷ میلیارد توکن در گردش بود و انتظار می‌رفت این عدد در ۲۷ اسفند به ۲٫۶۵۴ میلیارد برسد.

نمودار پلکانی آزادسازی سهم تیم و سرمایه‌گذاران آربیتروم با یک سال کلیف، پله بزرگ اسفند ۱۴۰۲ و اقساط ماهانه تا اسفند ۱۴۰۵
سهم تیم و سرمایه‌گذاران آربیتروم از روز تولید توکن تا آخرین قسط.
بعد از پایان کلیف، سه‌چهارم باقی‌مانده سهم دو گروه در ۳۶ قسط ماهانه آزاد می‌شود. هر قسط حدود ۹۲٫۶۵ میلیون ARB است: ۵۶٫۱ میلیون برای تیم و ۳۶٫۵ میلیون برای سرمایه‌گذاران. قسط آبان ۱۴۰۵ آزاد شده، قسط بعدی در آذر ۱۴۰۵ است و آخرین قسط ۲۵ اسفند ۱۴۰۵ آزاد می‌شود. بنیاد فاصله اقساط را یک‌دوازدهم سال حساب می‌کند و روز هر قسط ممکن است یکی دو روز جابه‌جا شود. تا آبان ۱۴۰۵ حدود ۴٫۰۸ میلیارد از ۴٫۴۵ میلیارد سهم این دو گروه آزاد شده و حدود ۳۷۱ میلیون در چهار قسط مانده است.

طبق داده CoinGecko، عرضه در گردش ARB در ۲۶ آبان ۱۴۰۵ حدود ۷ میلیارد توکن از عرضه کل ۱۰ میلیاردی بود. چهار قسط باقی‌مانده روی هم حدود ۵ درصد این عدد است. بزرگ‌ترین آنلاک این برنامه بیش از دو سال و نیم پیش اتفاق افتاده و اقساط باقی‌مانده در مقایسه با آن کوچک‌اند.

خرید آربیتروم در ایران

درصد یک آنلاک به مخرج کسر بستگی دارد. کوین‌دسک (CoinDesk) در ۲۵ مرداد ۱۴۰۲ نوشته بود آنلاک اسفند برابر ۸۷ درصد عرضه در گردش است، چون عرضه در گردش آن روز ۱٫۲۷۵ میلیارد بود. جدول رسمی بنیاد برای ۹ روز پیش از آنلاک ۱٫۵۳۷ میلیارد را نشان می‌دهد و نسبت را به ۷۳ درصد می‌رساند. هر دو عدد با عرضه در گردش تاریخ خودشان حساب شده‌اند. وقتی خبری از «آنلاک چند درصدی» حرف می‌زند، ببینید مخرج کسر عرضه در گردش است یا عرضه کل، و مال کدام روز. فرق عرضه در گردش، کل و حداکثر را در راهنمای کوین مارکت کپ هم می‌بینید.

آنلاک توکن چیست و چه چیزی را تغییر نمی‌دهد؟

آنلاک توکن آزاد شدن توکنی است که از قبل ساخته شده و تا آن روز قفل بوده است. در روز آنلاک هیچ توکنی به عرضه کل اضافه نمی‌شود و فقط عرضه در گردش بزرگ می‌شود. ساخت توکن تازه کار جداگانه‌ای است و نامش تورم توکن است. آربیتروم هر دو را دارد: برنامه وستینگی که در اسفند ۱۴۰۵ تمام می‌شود و امکانی که طبق مستندات بنیاد به دائو اجازه می‌دهد سالی حداکثر ۲ درصد توکن جدید بسازد. آنلاک تاریخ پایان دارد، اما تورم می‌تواند ادامه داشته باشد.

آنلاک شدن توکن با فروش آن هم یکی نیست. آنلاک فقط اجازه انتقال و فروش می‌دهد. بعضی گیرندگان توکن را سال‌ها نگه می‌دارند، بعضی استیک می‌کنند و بعضی همان هفته به صرافی می‌فرستند. قفل‌هایی که خود کاربر انتخاب می‌کند، مثل قفل کردن توکن برای حق رأی یا استیکینگ، هم وستینگ حساب نمی‌شوند، چون برنامه‌شان را کسی از بیرون تعیین نکرده است. اثر قطعی آنلاک بزرگ‌تر شدن تعداد توکن‌هایی است که اگر صاحبشان بخواهد، فردا می‌توانند در دفتر سفارش ظاهر شوند.

آنلاک‌ها در گذشته با بازار چه کرده‌اند؟ داده ۱۶ هزار رویداد

در داده‌های گذشته بیشتر آنلاک‌ها با فشار منفی همراه بوده‌اند، ولی شدتش به اندازه آنلاک و گیرنده توکن بستگی داشته است. شرکت بازارساز کیروک (Keyrock) در گزارش «از قفل تا نقدینگی» بیش از ۱۶ هزار رویداد آنلاک در ۴۰ توکن را بررسی کرده است. به حساب این گزارش، حدود ۹۰ درصد آنلاک‌ها فشار منفی روی قیمت داشته‌اند. کیروک قیمت‌ها را نسبت به اتر سنجیده تا اثر حرکت کل بازار کم شود.

اثر از حدود ۳۰ روز پیش از تاریخ آنلاک شروع می‌شد و حدود ۱۴ روز بعد از آن آرام می‌گرفت. آنلاک‌های بزرگ افتی حدود ۲٫۴ برابر تندتر داشتند. سنگین‌ترین گروه آنلاک‌های تیم بود، با افتی در حدود ۲۵ درصد. آنلاک سرمایه‌گذاران اثر کنترل‌شده‌تری داشت. آنلاک‌های اکوسیستم از معدود گروه‌هایی بودند که میانگین مثبت داشتند، حدود ۱٫۱۸ درصد. این توکن‌ها برای توسعه شبکه، پاداش سازندگان و جذب کاربر خرج می‌شوند.

عددهای کیروک گذشته را توصیف می‌کنند و نمونه‌شان ۴۰ توکن بوده، نه کل بازار. هیچ‌کدام پیش‌بینی رفتار یک توکن مشخص در آنلاک بعدی‌اش نیست.

تفاوت گروه‌ها با انگیزه گیرنده‌ها جور درمی‌آید. تیم و سرمایه‌گذار اولیه سهمشان را پیش از عرضه عمومی گرفته‌اند و آنلاک اولین فرصت نقد کردن آن است. توکنی که خزانه برای پاداش توسعه‌دهنده‌ها خرج می‌کند، به دست کسانی می‌رسد که روی همان شبکه کار می‌کنند. حرکت قیمت در هر بازه‌ای به عرضه و تقاضا در بازار کریپتو برمی‌گردد و آنلاک فقط سمت عرضه را جابه‌جا می‌کند. اینکه بازار چه مقدار عرضه تازه را بدون افت جدی جذب می‌کند، به عمق بازار بسته است که در مطلب نقدینگی چیست توضیح داده شده است.

قفل توکن در قرارداد هوشمند یا در کیف پول تیم؟

وستینگ توکن را می‌شود به یک قرارداد هوشمند سپرد تا هیچ‌کس، حتی تیم، نتواند زودتر از موعد قفل را باز کند. کتابخانه اوپن‌زپلین (OpenZeppelin)، که بسیاری از توکن‌ها روی آن ساخته می‌شوند، قرارداد آماده‌ای به اسم VestingWallet دارد. توکن به این قرارداد سپرده می‌شود و طبق برنامه به ذی‌نفع آزاد می‌شود. اگر مدت را صفر بگذارند، همین قرارداد یک قفل زمانی ساده می‌شود که در تاریخ مشخص کل مقدار را یکجا آزاد می‌کند.

همه پروژه‌ها چنین قراردادی ندارند. بعضی سهم تیم را در کیف پول چند امضایی نگه می‌دارند و فقط در وایت‌پیپر قول می‌دهند تا تاریخ مشخصی به آن دست نزنند. قفل قرارداد را می‌شود با مرورگر بلاک چین بررسی کرد، ولی قول تیم را باید باور کرد. بنیاد آربیتروم نشانی کیف پول وستینگ سهم بنیاد (Foundation Vesting Budget Wallet) را در صفحه نشانی قراردادهای رسمی‌اش منتشر کرده است. طبق مستندات بنیاد، این کیف یک قرارداد هوشمند است که قفل سهم بنیاد را اجرا می‌کند و موجودی‌اش برای همه قابل دیدن است. اگر پروژه‌ای چنین نشانی‌ای منتشر نکرده، این را در بررسی‌تان یادداشت کنید.

تقویم آنلاک را از کجا ببینیم و چطور بخوانیم؟

منبع اول سند رسمی خود پروژه است و سایت‌های داده از روی آن کار می‌کنند. صفحه تخصیص و قفل در مستندات پروژه تاریخ شروع، طول کلیف و آهنگ اقساط را می‌گوید، مثل بخشی از مستندات آربیتروم که در تصویر زیر آمده است. توکنومیست (Tokenomist)، که پیش‌تر Token Unlocks نام داشت، و CoinGecko این برنامه‌ها را جمع کرده‌اند و به شکل تقویم نشان می‌دهند. تقویم آن‌ها راحت‌تر خوانده می‌شود، ولی اگر عددی عجیب بود، به سند پروژه برگردید.

اسکرین‌شات بخش Vesting and lockup details در مستندات بنیاد آربیتروم با تاریخ‌های ۲۳ مارس و ۱۶ مارس ۲۰۲۳
بخش «جزئیات وستینگ و قفل» در مستندات حاکمیتی آربیتروم
برای سنجیدن یک آنلاک این چهار مورد را ببینید: حجم آن نسبت به عرضه در گردش همان روز، گروهی که توکن به دستش می‌رسد، شکل آزادسازی (یکجا یا اقساطی) و اینکه قفل را قرارداد هوشمند اجرا می‌کند یا نه. خبر آنلاک‌های بزرگ هر هفته را می‌شود از منابع معتبر اخبار کریپتو دنبال کرد. تیترهایی مثل «آنلاک میلیارد دلاری» بیشتر ترس از جا ماندن یا ترس از ریزش می‌سازند تا اطلاعات. عدد دلاری آنلاک به قیمت همان روز بسته است و چیزی درباره مقدار فروش واقعی نمی‌گوید.

پیش از نگه داشتن یا معامله توکنی که برنامه وستینگ دارد، این پنج پرسش را از وایت‌پیپر و مستندات آن بپرسید:

  1. روز تولید توکن کی بوده و کلیف هر گروه کی تمام می‌شود؟
  2. بزرگ‌ترین آنلاک باقی‌مانده چند درصد عرضه در گردش امروز است؟
  3. سهم تیم و سرمایه‌گذار روی هم چقدر است و چه مقدارش هنوز قفل است؟
  4. قفل را قرارداد هوشمند اجرا می‌کند یا فقط قول تیم است؟
  5. آخرین قسط کی است و از چه تاریخی عرضه تازه‌ای از این گروه‌ها به بازار نمی‌آید؟

جواب این پرسش‌ها نمی‌گوید توکنی را بخرید یا نه. نشان می‌دهد عرضه تازه در کدام ماه‌ها می‌رسد و به دست کدام گروه. تقویم سایت‌های داده هم گاهی با سند پروژه نمی‌خواند. نزدیک هر آنلاک، تاریخ و مقدار را دوباره از سند رسمی بخوانید.

منابع