اکس‌ارپی لجر (XRP Ledger یا XRPL) بلاک‌چین عمومی و متن‌بازی است که ارز دیجیتال XRP روی آن کار می‌کند. این شبکه از خرداد ۱۳۹۱ فعال است، هر تراکنش را در ۳ تا ۵ ثانیه نهایی می‌کند و کارمزد پایه‌اش ۰.۰۰۰۰۱ XRP است؛ یعنی کسری از یک سنت. XRPL نه ماینر دارد و نه استیکینگ. گروهی از اعتبارسنج‌ها با رأی‌گیری درباره ترتیب تراکنش‌ها به توافق می‌رسند.

در این مطلب توضیح می‌دهیم XRPL چه فرقی با شرکت ریپل و توکن XRP دارد، اجماعش چطور کار می‌کند، در ۱۴۰۵ چه چیزهایی به آن اضافه شده یا هنوز در صف رأی‌گیری مانده و چه نقدهای جدی به آن وارد است. اگر دنبال قیمت هستید، آخرین نرخ را در صفحه قیمت لحظه‌ای ریپل (XRP) ببینید. ۱۰ آبان ۱۴۰۵ هر XRP حدود ۱.۲۵ دلار و در بیت‌پین حدود ۳۳۹ هزار تومان معامله می‌شد.

XRPL در یک نگاه

XRPL در یک نگاه
مشخصه مقدار
نوع شبکه بلاک‌چین لایه یک، عمومی و متن‌باز
شروع به کار خرداد ۱۳۹۱ (ژوئن ۲۰۱۲)
توکن بومی XRP با عرضه اولیه ۱۰۰ میلیارد واحد؛ واحد جدیدی ساخته نمی‌شود
اجماع پروتکل اجماع XRP Ledger (نام قدیمی: RPCA)
زمان نهایی شدن تراکنش ۳ تا ۵ ثانیه
کارمزد پایه ۰.۰۰۰۰۱ XRP که سوزانده می‌شود
حداقل موجودی حساب ۱ XRP، به‌علاوه ۰.۲ XRP برای هر شیء مثل تراست‌لاین یا سفارش باز
اعتبارسنج‌های فهرست پیش‌فرض (UNL) حدود ۳۵
تعداد حساب‌ها حدود ۸.۴ میلیون (تیر ۱۴۰۵)
ارزش قفل‌شده در دیفای حدود ۳۲۰ میلیون دلار (DefiLlama، آبان ۱۴۰۵)
ارزش بازار XRP حدود ۷۹ میلیارد دلار، رتبه ۵ بازار (CoinGecko، آبان ۱۴۰۵)

اکس‌ارپی لجر، ریپل و XRP چه فرقی دارند؟

این سه اسم مدام جای هم به کار می‌روند و همین باعث برداشت‌های غلط می‌شود:

اکس‌ارپی لجر، ریپل و XRP چه فرقی دارند؟
نام چیست؟ چه کسی کنترلش می‌کند؟
XRP Ledger شبکه بلاک‌چین؛ یعنی خود زیرساخت هیچ نهاد واحدی. هر تغییری باید رأی اکثریت قاطع اعتبارسنج‌ها را بگیرد
XRP ارز دیجیتال بومی همین شبکه دارندگانش؛ ریپل بزرگ‌ترین دارنده است
Ripple شرکت خصوصی آمریکایی سهام‌داران شرکت

در خیلی از منابع فارسی آمده که ریپل «فقط یکی از کاربران» XRPL است. این دقیق نیست. سازندگان اصلی شبکه، یعنی دیوید شوارتز، جد مک‌کیلب و آرتور بریتو، در ۱۳۹۱ همراه کریس لارسن، که مدیرعامل آن شد، شرکت OpenCoin را راه انداختند که بعدا Ripple Labs و سپس Ripple نام گرفت. از ۱۰۰ میلیارد XRP اولیه، ۸۰ میلیارد واحد به همین شرکت رسید. از طرف دیگر، کد XRPL متن‌باز است و ریپل نمی‌تواند به‌تنهایی قواعد شبکه را عوض کند یا تراکنشی را برگرداند. درباره خود شرکت و توکن در مطلب ریپل چیست؟ مفصل نوشته‌ایم.

خالقان ریپل
خالقان ریپل

جد مک‌کیلب، که پیش‌تر صرافی Mt. Gox را ساخته بود، در ۱۳۹۲ از ریپل جدا شد و کمی بعد شبکه استلار (Stellar) را راه انداخت. به همین دلیل استلار و XRPL در طراحی شباهت زیادی دارند.

تاریخچه اکس‌ارپی لجر در یک تصویر

تایم‌لاین اکس‌ارپی لجر (XRPL) از ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۵

مهم‌ترین نقطه عطف این مسیر پرونده SEC بود. دی ۱۳۹۹ کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا ریپل را به فروش اوراق بهادار ثبت‌نشده متهم کرد و چند صرافی بزرگ XRP را از فهرست خود حذف کردند. تیر ۱۴۰۲ قاضی آنالیسا تورس رأی داد فروش XRP در صرافی‌ها به کاربران عادی مصداق اوراق بهادار نیست، اما فروش مستقیم ریپل به نهادها را تخلف دانست. ریپل در نهایت ۱۲۵ میلیون دلار جریمه شد و مرداد ۱۴۰۴ هر دو طرف درخواست تجدیدنظر را پس گرفتند. نتیجه عملی این بود که راه صندوق‌های ETF اسپات XRP در آمریکا باز شد و اولین آن‌ها ۲۲ آبان ۱۴۰۴ در نزدک عرضه شد.

اجماع XRPL چطور کار می‌کند؟

XRPL نه از اثبات کار استفاده می‌کند و نه از اثبات سهام. روند ساده‌شده‌اش این است:

  1. هر سرور فهرستی از اعتبارسنج‌های مورد اعتمادش نگه می‌دارد که به آن UNL (Unique Node List) می‌گویند. بیشتر سرورها فهرست پیش‌فرضی را به کار می‌برند که بنیاد XRPL و ریپل منتشر می‌کنند.
  2. اعتبارسنج‌ها تراکنش‌های تازه را جمع می‌کنند و پیشنهادشان را برای لجر بعدی منتشر می‌کنند.
  3. در چند دور رأی‌گیری، تراکنشی که حمایت کافی نگیرد به لجر بعدی منتقل می‌شود و آستانه توافق در هر دور بالاتر می‌رود.
  4. وقتی دست‌کم ۸۰ درصد اعتبارسنج‌های UNL روی یک نسخه توافق کنند، لجر بسته و غیرقابل برگشت می‌شود. این چرخه هر ۳ تا ۵ ثانیه تکرار می‌شود.

چون رقابتی برای ساخت بلاک وجود ندارد، XRPL پاداش بلاک ندارد و XRP تازه‌ای هم ساخته نمی‌شود. اعتبارسنج‌ها پولی نمی‌گیرند؛ صرافی‌ها، دانشگاه‌ها و شرکت‌هایی که به سلامت شبکه وابسته‌اند آن‌ها را اجرا می‌کنند. همین طراحی سرعت بالا و مصرف انرژی ناچیز را ممکن کرده، اما محل اصلی نقدها هم هست که پایین‌تر به آن می‌رسیم.

ویژگی‌های کلیدی XRPL

ویژگی‌های کلیدی XRPL

  • صرافی غیرمتمرکز داخلی: XRPL از روز اول دفتر سفارش (Order Book) داخلی داشت و از فروردین ۱۴۰۳ بازارساز خودکار (AMM) هم به آن اضافه شد. برای این کار قرارداد هوشمند جداگانه‌ای لازم نیست. بیشتر درباره صرافی غیرمتمرکز بخوانید.
  • صدور توکن و استیبل‌کوین: هر حساب می‌تواند توکن صادر کند و دارنده با ساختن «تراست‌لاین» اعلام می‌کند توکن آن صادرکننده را قبول دارد. نسل جدیدتر، یعنی توکن چندمنظوره (MPT)، برای اوراق و دارایی‌های واقعی طراحی شده است.
  • NFT بومی: از آبان ۱۴۰۱ ساخت و معامله NFT بدون قرارداد هوشمند روی خود لجر ممکن است.
  • اسکرو، چک و کانال پرداخت: می‌توان وجوه را تا زمان یا شرط مشخصی قفل کرد. اسکرو حالا برای توکن‌ها هم کار می‌کند، نه فقط XRP.
  • ابزارهای انطباق با مقررات: قابلیت‌هایی مثل Clawback (پس گرفتن توکن)، Deep Freeze، مدارک هویتی (Credentials) و دامنه‌ها و صرافی‌های مجوزدار برای بانک‌ها جذاب است. معنی دیگرش این است که صادرکننده یک توکن می‌تواند آن را در کیف پول شما مسدود کند یا پس بگیرد.
  • تراکنش گروهی (Batch): چند تراکنش در یک بسته اجرا می‌شوند؛ یا همه با هم یا هیچ‌کدام.
  • سایدچین EVM: از تیر ۱۴۰۴ شبکه جانبی سازگار با ماشین مجازی اتریوم راه افتاده تا قراردادهای سالیدیتی روی اکوسیستم XRPL اجرا شوند. استقبال از آن تا امروز ضعیف بوده و ارزش قفل‌شده‌اش طبق DefiLlama کمتر از ۳۰ هزار دلار است.

چیزی که XRPL روی شبکه اصلی ندارد، قرارداد هوشمند همه‌منظوره است. قابلیت‌ها به‌شکل ویژگی‌های بومی و از راه رأی‌گیری اضافه می‌شوند. این کار امنیت را بالا می‌برد، ولی سرعت نوآوری را کم می‌کند.

آپدیت‌های XRPL در ۱۴۰۵؛ چه چیزی فعال شد و چه چیزی در صف مانده؟

هر تغییر در قواعد XRPL یک «امندمنت» (Amendment) است. امندمنت وقتی فعال می‌شود که بیش از ۸۰ درصد اعتبارسنج‌های مورد اعتماد دو هفته پشت سر هم به آن رأی مثبت بدهند. اگر حمایت حتی یک بار به ۸۰ درصد یا کمتر برسد، شمارش دو هفته از نو شروع می‌شود.

طبق داده زنده شبکه اصلی در ۱۰ آبان ۱۴۰۵، ۹۷ امندمنت فعال است. وضعیت مهم‌ترین‌ها:

آپدیت‌های XRPL در ۱۴۰۵؛ چه چیزی فعال شد و چه چیزی در صف مانده؟
امندمنت کاربرد وضعیت
MPTokensV1 توکن چندمنظوره برای اوراق و دارایی‌های واقعی فعال
Credentials و PermissionedDomains مدارک هویتی و فضاهای مجوزدار فعال
PermissionedDEX دفتر سفارش فقط برای حساب‌های تأییدشده فعال
TokenEscrow اسکرو برای توکن‌ها فعال
BatchV1_1 اجرای گروهی تراکنش‌ها فعال؛ نسخه اول به‌خاطر یک باگ جدی کنار گذاشته شد
SingleAssetVault خزانه تک‌دارایی؛ پیش‌نیاز وام‌دهی در حال رأی‌گیری؛ ۱۹ رأی
LendingProtocol وام‌دهی بومی روی لجر در حال رأی‌گیری؛ ۱۷ رأی از ۳۲، نیاز به ۲۵
fixCleanup3_4_0 مجموعه اصلاح باگ (سوزاندن توکن، گرد کردن خزانه، Clawback در AMM) اگر حمایت حفظ شود، زودترین زمان فعال شدن ۱۳ آبان ۱۴۰۵
ConfidentialTransfer انتقال با مبلغ محرمانه در حال رأی‌گیری؛ ۱۸ رأی

شمار رأی‌ها مربوط به ۳۰ مهر ۱۴۰۵ است. ماجرای fixCleanup3_4_0 نشان می‌دهد این فرایند چقدر حساس است: قرار بود ۱ آبان فعال شود، اما ۲۹ مهر حمایت حدود دو ساعت به ۲۶ رأی از ۳۵ رسید و شمارش از صفر شروع شد. پروتکل وام‌دهی هم که مهم‌ترین قابلیت مالی امسال XRPL به حساب می‌آمد، هنوز با حد نصاب فاصله زیادی دارد.

رشد شبکه در ۱۴۰۵ با عدد

  • حساب‌ها: در نیمه اول ۲۰۲۶ حدود ۴۹۰ هزار حساب تازه ساخته شد و کل حساب‌ها از ۷.۹۱ میلیون به ۸.۴۰ میلیون رسید.
  • دارایی‌های واقعی (RWA): طبق RWA.xyz، XRPL در شش ماه منتهی به مهر ۱۴۰۵ حدود ۱.۹ میلیارد دلار ورود خالص RWA داشته و بعد از BNB Chain دوم بوده است. اما تقریبا تمام ارزش توکنیزه‌شده XRPL، حدود ۲.۲۳ میلیارد دلار، مال یک توکن انرژی به نام JMWH است. عدد بزرگ است، ولی تنوع ندارد.
  • RLUSD: عرضه کل استیبل‌کوین ریپل حدود ۲.۴۲ میلیارد دلار است، اما فقط حدود ۷۰۸ میلیون دلارش روی XRPL است و بقیه روی اتریوم (DefiLlama، ۱۰ آبان ۱۴۰۵).
  • دیفای: ارزش قفل‌شده دیفای XRPL حدود ۳۲۰ میلیون دلار است؛ برای شبکه‌ای که توکنش ۷۹ میلیارد دلار ارزش بازار دارد، عدد کوچکی است.

XRP چه نقشی در شبکه دارد؟

  • کارمزد: هر تراکنش دست‌کم ۰.۰۰۰۰۱ XRP کارمزد دارد که سوزانده می‌شود. از ۱۰۰ میلیارد واحد اولیه تا امروز حدود ۱۴ میلیون واحد سوخته است.
  • ذخیره حساب: هر کیف پول XRPL برای فعال شدن دست‌کم ۱ XRP لازم دارد و برای هر شیء، مثل تراست‌لاین یا سفارش باز، ۰.۲ XRP دیگر قفل می‌شود. این مقدار با حذف شیء آزاد می‌شود. این عددها تا آذر ۱۴۰۳ به‌ترتیب ۱۰ و ۲ XRP بود.
  • ارز واسط: در دفتر سفارش و AMM، XRP می‌تواند پل بین دو دارایی باشد. ریپل هم در سرویس پرداخت فرامرزی‌اش (Ripple Payments، با نام قبلی ODL) از XRP به‌عنوان ارز واسط استفاده می‌کند.
  • عرضه: حدود ۶۳.۳۵ میلیارد XRP در گردش است. بخش بزرگی از باقی‌مانده در اختیار ریپل و در قراردادهای اسکرو است که هر ماه تا ۱ میلیارد واحد آزاد می‌کنند. ریپل معمولا بخش زیادی از این مقدار را دوباره قفل می‌کند، اما فروش‌های دوره‌ای‌اش همیشه روی عرضه بازار اثر دارد.

مقایسه XRPL با بیت‌کوین، اتریوم و استلار

مقایسه XRPL با بیت‌کوین، اتریوم و استلار
معیار XRPL بیت‌کوین اتریوم استلار
اجماع رأی‌گیری اعتبارسنج‌ها (UNL) اثبات کار اثبات سهام پروتکل اجماع استلار (SCP)
نهایی شدن تراکنش ۳ تا ۵ ثانیه حدود ۶۰ دقیقه (۶ تأیید) حدود ۱۳ دقیقه حدود ۵ ثانیه
تولید ارز جدید ندارد دارد (پاداش بلاک) دارد (پاداش استیکینگ) ندارد
قرارداد هوشمند همه‌منظوره روی شبکه اصلی ندارد بسیار محدود کامل دارد (Soroban)
صرافی غیرمتمرکز بومی دارد ندارد فقط در قالب قرارداد هوشمند دارد
تمرکز اصلی پرداخت، استیبل‌کوین، توکنیزه کردن ذخیره ارزش اپلیکیشن‌های غیرمتمرکز و دیفای پرداخت و حواله

XRPL کجا استفاده می‌شود؟

  • پرداخت فرامرزی: کاربرد اصلی‌ای که XRPL برایش ساخته شد. باید دقت کرد که همه مشتریان ریپل از XRP استفاده نمی‌کنند؛ بخشی از بانک‌ها فقط از نرم‌افزار پیام‌رسانی ریپل بهره می‌برند.
  • استیبل‌کوین و توکنیزه کردن دارایی: RLUSD، صندوق‌های توکنیزه اوراق خزانه آمریکا مثل OUSG از شرکت Ondo و توکن‌های انرژی و کالا روی XRPL صادر شده‌اند.
  • ارز دیجیتال بانک مرکزی: ریپل پلتفرمی برای ارز دیجیتال بانک مرکزی دارد که روی نسخه خصوصی فناوری XRPL ساخته شده است، نه روی خود شبکه عمومی. این تفاوت در خبرها معمولا گم می‌شود.
  • معامله و NFT: دفتر سفارش، AMM و بازار NFT بومی، هرچند حجم آن‌ها در مقایسه با اتریوم و سولانا کم است.

نقدها و ریسک‌های XRPL

  • تمرکز در فهرست پیش‌فرض: نهایی شدن هر لجر به حدود ۳۵ اعتبارسنج فهرست پیش‌فرض وابسته است و این فهرست را دو نهاد منتشر می‌کنند. در تئوری هر سرور می‌تواند فهرست خودش را بسازد، اما در عمل تقریبا همه از همان فهرست استفاده می‌کنند.
  • نفوذ ریپل: ریپل بزرگ‌ترین دارنده XRP و از اصلی‌ترین توسعه‌دهندگان نرم‌افزار سرور (rippled) است. تصمیم‌ها و فروش‌های این شرکت روی قیمت و مسیر توسعه اثر مستقیم دارد.
  • توقف شبکه: ۱۶ بهمن ۱۴۰۳ شبکه حدود یک ساعت نتوانست لجر جدید ببندد و تراکنش‌ها متوقف ماند. دارایی‌ای از دست نرفت، اما ادعای «هرگز متوقف نشده» دیگر درست نیست.
  • رأی‌گیری کند: اضافه شدن قابلیت‌های مهم، مثل وام‌دهی، به رأی همین چند ده اعتبارسنج بسته است و همان‌طور که در مهر ۱۴۰۵ دیدیم، ممکن است بارها عقب بیفتد.
  • اعداد رشد متمرکز: بخش عمده RWA به یک توکن وابسته است، بیشتر RLUSD روی اتریوم است و دیفای XRPL کوچک است.
  • مسدودسازی توکن‌ها: صادرکننده استیبل‌کوین‌ها و توکن‌های XRPL می‌تواند آن‌ها را فریز کند یا پس بگیرد. RLUSD را شرکتی آمریکایی صادر می‌کند؛ همان ریسکی که درباره فریز تتر در مطلب تتر چیست؟ توضیح داده‌ایم.
  • نوسان قیمت: XRP در ۲۶ تیر ۱۴۰۴ به سقف ۳.۶۵ دلار رسید و حالا حدود ۶۶ درصد پایین‌تر از آن است. بازدهی یک‌ساله‌اش هم حدود منفی ۵۰ درصد بوده است.

نکات کاربردی برای کاربران ایرانی

  • تگ مقصد را جا نیندازید: صرافی‌ها، از جمله بیت‌پین، برای همه کاربران یک آدرس XRP مشترک دارند و کاربر را با «تگ مقصد» (Destination Tag یا ممو) تشخیص می‌دهند. اگر هنگام واریز تگ را وارد نکنید، دارایی به حساب شما نمی‌نشیند و پیگیری آن زمان‌بر است و تضمینی ندارد. راهنمای کامل در صفحه واریز ارز دیجیتال بیت‌پین آمده است.
  • فعال‌سازی کیف پول شخصی: اولین انتقال به یک آدرس تازه باید دست‌کم ۱ XRP باشد. ارسال مبلغ کمتر به آدرسی که هنوز فعال نشده، انجام نمی‌شود.
  • انتخاب کیف پول: کیف پول‌هایی مثل Xaman (نام قبلی: XUMM)، Ledger و Trust Wallet از XRP پشتیبانی می‌کنند. پیش از انتقال، آدرس کیف پول را با دقت چک کنید و عبارت بازیابی را جایی امن نگه دارید. اگر با انواع کیف پول آشنا نیستید، مطلب کیف پول ارز دیجیتال چیست؟ را بخوانید.
  • خرید: XRP در بیت‌پین هم با تومان و هم با تتر معامله می‌شود. برای خرید ریپل کارمزد و حداقل برداشت را پیش از انتقال در صفحه برداشت ببینید.

جمع‌بندی

اکس‌ارپی لجر یکی از قدیمی‌ترین بلاک‌چین‌های فعال است که برای پرداخت سریع و ارزان ساخته شد و در ۱۴۰۵ بیشتر به سمت استیبل‌کوین، توکنیزه کردن دارایی و ابزارهای مناسب نهادهای مالی رفته است. نقاط قوتش سرعت، کارمزد ناچیز و صرافی داخلی است. نقاط ضعفش هم روشن است: فهرست اعتبارسنج کوچک، نفوذ زیاد ریپل، دیفای کوچک و رأی‌گیری‌هایی که گاهی ماه‌ها طول می‌کشد. اگر قصد خرید XRP دارید، این ریسک‌ها را کنار پتانسیل شبکه بسنجید و فقط با بخشی از سرمایه وارد شوید که تحمل نوسانش را دارید.

منابع