وقتی صحبت از تنگهی هرمز میشود، ذهن بسیاری از ما مستقیم به قیمت نفت، تانکرها و شوکهای انرژی میرود. اما گزارش تازهی نشان میدهد که بحران احتمالی در این گذرگاه راهبردی میتواند خیلی سریع از بازار انرژی عبور کند و به یکی از حساسترین پایههای اقتصاد جهانی ضربه بزند: کودهای شیمیایی و امنیت غذایی.
اثر دومینویی جنگ ایران؛ بحران خاموشی که دیده نمیشود
طبق برآوردها، حدود یکسوم تجارت دریایی کود در جهان از تنگهی هرمز عبور میکند. همچنین کشورهایی که در معرض بیثباتی خلیج فارس هستند، نزدیک به نیمی از اورهی جهان و حدود ۳۰٪ آمونیاک را صادر میکنند. دو مادهی کلیدی که برای رشد محصولات کشاورزی ضروریاند.
بر اساس دادههای UNCTAD، از زمان آغاز درگیری در ۲۸ فوریه، حملونقل از این تنگه بیش از ۹۵٪ کاهش یافته است. زنجیرهی پیامدها هم پیچیده نیست، اما بسیار سنگین است:
کود کمتر ← برداشت کمتر ← جهش قیمت غذا ← گران شدن کالاهای اساسی برای میلیونها نفر
این تهدید، صرفا یک سناریوی دوردست نیست. نشانههای آن هماکنون دیده میشود. قیمت اورهی گرانوله در مصر که یکی از معیارهای مهم بازار کودهای نیتروژنی است، از محدودهی پیش از جنگ یعنی ۴۰۰ تا ۴۹۰ دلار به حدود ۷۰۰ دلار برای هر تن متریک رسیده است.
پیشبینیها چه میگویند؟
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) پیشبینی کرده اگر اختلال ادامه پیدا کند، میانگین قیمت جهانی کود در نیمهی اول سال ۲۰۲۶ حدود ۱۵٪ تا ۲۰٪ بالاتر خواهد بود. اقتصاددان ارشد FAO، «ماکسیمو توررو»، این وضعیت را یکی از شدیدترین شوکها به جریان کالاهای اساسی در سالهای اخیر دانسته است.
از طرف دیگر، «آرند کاپتین» اقتصاددان UBS انتظار دارد قیمت کود در مقیاس سالانه ۴۸٪ رشد کند و در نتیجه، قیمت جهانی غذا حدود ۱۲٪ افزایش یابد.
چرا زمانبندی، بحران را بدتر میکند؟
مشکل فقط لجستیک نیست؛ پای تقویم کشاورزی در میان است. در کشورهایی مثل هند، کمبود کود دقیقا روی تصمیمهای کشت در فصل خریف اثر میگذارد. اگر این پنجره از دست برود، پیامدهای آن تا پایان سال باقی میماند.
روزنامهی The Guardian گزارش داده که تامین کود برای خریف معمولا از ماه می آغاز میشود و پیش از کاشت محصولاتی مثل برنج و پنبه در ژوئن و ژوئیه انجام میگیرد؛ یعنی فرصت برای جبران کمبود بسیار محدود است.
جمعبندی
اختلال در تنگهی هرمز میتواند از یک بحران ژئوپلیتیکی در بازار نفت، به یک بحران چندلایه در اقتصاد جهانی تبدیل شود؛ چون کودهای شیمیایی در پایهی تولید غذای مدرن قرار دارند. برخلاف نفت که در بلندمدت امکان مسیرهای جایگزین یا جایگزینی نسبی دارد، کمبود کود انعطاف بسیار کمتری دارد، چرخههای کشاورزی ثابتاند و نهادهی از دسترفته مستقیما به کاهش تولید تبدیل میشود. اگر محدودیتها در تنگهی هرمز ادامه پیدا کند، جهان ممکن است نه فقط با کمبود انرژی، بلکه با نشانههای اولیهی یک شوک همزمان جهانی در بازار غذا روبهرو شود.
