سال ۱۴۰۵ برای اقتصاد کشاورزی و بازارهای کالایی ایران، تا به اینجا که نیمی از سال گذشته است، سالی مملو از تناقض‌ها و شوک‌های سیستماتیک بوده است.
در میان تمامی کالاهای استراتژیک، پسته به عنوان مهم‌ترین محصول صادراتی غیرنفتی، در کانون یک طوفان کامل قرار گرفته و بازار خشکبار ایران و در راس آن پسته، یکی از حساس‌ترین بازارها نسبت به نوسانات نرخ ارز بوده است.
اما در پاییز ۱۴۰۵، هم‌زمانی چند فاکتور کلیدی شامل تغییرات لحظه ای نرخ دلار، تاثیر قیمت روز تتر به‌عنوان شاخص پیش‌تاز بازار ارز، شوک شدید سمت عرضه و کاهش برداشت محصول، معادله قیمت‌گذاری این محصول را پیچیده‌تر از هر زمان دیگری کرده است.
- اما در ابتدا باید بپرسیم که چرا پسته کالایی دلاری است و آیا قیمت دلار و فاکتورهای آن بر قیمت پسته تاثیر می‌گذارد؟
پسته یک کالای تجاری صادرات‌محور است و بازار پسته ایران همواره یک «بازار دلاریزه» بوده که قیمت‌گذاری داخلی آن نه بر اساس ریال، بلکه بر مبنای برابری ارزش آن با ارزهای جهانی انجام می‌شود.
ارزش جهانی هر کیلوگرم پسته صادراتی ایران بر حسب کیفیت و انس، به‌طور متوسط بین ۸ تا ۱۲ دلار در بازارهای جهانی معامله می‌شود.
وقتی نرخ دلار در بازار آزاد یا سامانه‌های تجاری افزایش می‌یابد، دو اتفاق هم‌زمان رخ می‌دهد:
- جذابیت صادرات برای تجار: با رشد دلار، بازگشت ریالی ارز صادراتی افزایش یافته و صادرکنندگان تمایل بیشتری برای جمع‌آوری بار از بازار داخل پیدا می‌کنند.
- تعدیل کف قیمت داخلی: باغداران و بنکداران، قیمت محصول خود را بر اساس معادل دلاری آن در بازارهای منطقه‌ای تنظیم می‌کنند تا از افت ارزش واقعی دارایی خود جلوگیری کنند.
بنابراین، هرگونه رشد در فاکتورهای موثر بر دلار، مستقیما به نرخ ریالی پسته منتقل می‌شود.
اما اتفاقی که در سال ۱۴۰۵ به اوج خود رسیده، جایگزینی تدریجی و غیررسمی حواله‌های سنتی دلار با «استیبل کوین تتر» در تسویه‌حساب‌های تجاری تجار بزرگ است؛ زیرا خرید و فروش تتر نقشی فراتر از یک رمزارز پایه ایفا می‌کند و عملا به شاخص لحظه‌ای انتظارات تورمی و نرخ دلار آزاد تبدیل شده است.
همبستگی میان نوسانات قیمت تتر در صرافی‌های داخلی و قیمت پایه پسته در بازار بورس کالا و بازارهای سنتی به بیش از ۹۲ درصد رسیده است.
خریدوفروش تتر با واریز سریع تومان
اگرچه نوسانات ارزی کاتالیزور قدرتمندی برای رشد قیمت‌هاست، اما موتور محرک اصلی بحران پسته در سال ۱۴۰۵، یک فاجعه اکولوژیک و کشاورزی است. آمارهای رسمی و میدانی نشان می‌دهد که حجم برداشت پسته در سال جاری به پایین‌ترین سطح خود در یک دهه اخیر سقوط کرده است.
دلیل این افت وحشتناک عرضه، ترکیب ویرانگری از عوامل آب‌وهوایی است:
- افت ناگهانی دما در اواخر فروردین و اوایل اردیبهشت، بخش عظیمی از جوانه‌های بارده را در استان‌های کرمان، خراسان رضوی و یزد نابود کرد.
- درختان پسته پس از یک سال باردهی سنگین، در سال بعد با افت طبیعی محصول مواجه می‌شوند.
- خشکسالی انباشته و قطعی‌های مکرر برق چاه‌های کشاورزی در تابستان ۱۴۰۵، مانع از تکمیل مغز پسته و افزایش شدید درصد پوکی محصولات شد.
در علم اقتصاد، وقتی عرضه یک کالا در بازار به شدت محدود می‌شود، حتی اگر دلار ثابت بماند، قیمت ریالی محصول رشد می‌کند. اما در پاییز امسال، کاهش عرضه با صعود نرخ دلار و تتر هم‌زمان شد.
همچنین، در سال‌های گذشته، کسری مقطعی با تزریق محصول دپو شده در انبارها جبران می‌شد؛ اما در ۱۴۰۵، به دلیل خالی بودن انبارها از سال قبل، این ضربه‌گیر نیز وجود ندارد.
اما برای درک بهتر رفتار هیجانی بازار در سال جاری، باید به اثرات روانی و واقعی تنش‌های منطقه‌ای و ریسک‌های سیستماتیک نیز توجه کرد.
ناامنی و حتی بسته بودن مسیرهای صادراتی و افزایش هزینه‌های بیمه و حمل‌ونقل کالا، همواره بر قیمت تمام‌شده محصولات صادراتی اثر می‌گذارد.
با افزایش قیمت پسته در جنگ و تحلیل روند بازار پسته و دلار، متوجه یک الگوی تکرارشونده می‌شویم.
در دوران تنش‌های نظامی، به دلیل مسدود شدن موقت گلوگاه‌های صادراتی و افزایش ریسک تجاری، از یک سو ورود ارز به کشور محدود شده و نرخ ارز جهش می‌کند، و از سوی دیگر، سرمایه‌های سرگردان برای فرار از ریسک به سمت کالاهای فیزیکی با ماندگاری بالا هجوم می‌آورند.
- اما در این پاییز، کمبود بار به حدی است که حتی با وجود ریسک‌های ارزی، عرضه توان پاسخگویی به تقاضا را ندارد و این مسئله مانع از افت قیمت شده است.
حال در پاسخ به این سوال که «آیا قیمت دلار و فاکتورهای آن بر قیمت پسته تاثیر می‌گذارد یا خیر؟» پاسخ بدون تردید بله است.
پسته به عنوان یک دارایی پایه دلاری، نوسانات خود را مستقیما از نرخ ارز دریافت می‌کند.
ترکیب سه ضلعی «دلار صعودی»، «خشکسالی و کمبود شدید محصول» و «ریسک‌های سیستماتیک»، بازار پسته در سال ۱۴۰۵ را به یکی از پیچیده‌ترین و پرنوسان‌ترین بازارهای کالایی تاریخ اقتصاد ایران تبدیل کرده و اجازه نداده است که قیمت پسته حتی در روزهای آرامش ارزی، فروکش کند.
برای فعالان اقتصادی و سرمایه‌گذاران، رصد هم‌زمان نرخ تتر در بازار کریپتو و آمار نهایی صادرات گمرک، بهترین ابزار برای پیش‌بینی مسیر قیمتی طلای سبز در ادامه سال خواهد بود.
