در صف ارزهای اروپایی بازار تهران، پوند بالاتر از یورو می‌ایستد: هر پوند انگلیس این ساعت ۳۵۲,۳۵۰ تومان قیمت دارد و هر یورو ۲۹۴,۲۰۰ تومان. این نرخ بازار آزاد در ساعت ۱۳:۲۲ روز ۲۷ آبان ۱۴۰۵ ثبت شده و معادل ۳,۵۲۳,۵۰۰ ریال است.

جای پوند روی تابلو را با یک نگاه به این پلکان می‌شود دید. ارزها به ترتیب ارزش یک واحدشان چیده شده‌اند و همه اعداد از همان منبعی می‌آیند که کارت‌های قیمت بالای صفحه:

قیمت پوند انگلیس امروز
پله ارز یک واحد به تومان
۱ ریال عمان ۶۹۶,۲۱۰ تومان
۲ پوند انگلیس ۳۵۲,۳۵۰ تومان
۳ فرانک سوئیس ۳۱۷,۹۷۰ تومان
۴ یورو ۲۹۴,۲۰۰ تومان
۵ دلار آمریکا ۲۶۷,۹۰۰ تومان

پوند در این فهرست پله دوم را دارد. بالای سرش فقط ریال عمان است که یک واحدش بیش از دو و نیم دلار می‌ارزد، و زیر پایش فرانک، یورو و دلار. کسی که برای اولین بار پوند می‌خرد معمولا از همین ترتیب تعجب می‌کند، چون انتظار دارد پول بزرگ‌ترین اقتصاد دنیا گران‌ترین واحد را داشته باشد.

یک پوند، سنگین‌تر از یک یورو و یک دلار؛ چرا؟

جواب کوتاه این است که ارزش یک واحد پول را تاریخ تعیین کرده، نه اندازه اقتصاد. پوند استرلینگ قدیمی‌ترین پولی است که هنوز بی‌وقفه خرج می‌شود. اسمش از «پوند» به معنای واحد وزن می‌آید؛ در انگلستان قرون وسطی یک پوند وزنی نقره را به ۲۴۰ سکه پنی تقسیم می‌کردند و پول حساب همان وزن بود. بانک انگلستان در سال ۱۶۹۴ تاسیس شد و از آن روز تا امروز پوند هیچ‌وقت کنار گذاشته نشده و با واحد تازه‌ای عوض نشده است.

این پیوستگی همان چیزی است که واحد پوند را سنگین نگه داشته. در دوران استاندارد طلا هر پوند حدود ۴٫۸۶ دلار می‌ارزید. بعد از جنگ جهانی دوم نرخ ثابت پوند در نظام برتون‌وودز ۴٫۰۳ دلار بود، در ۱۹۴۹ به ۲٫۸۰ و در ۱۹۶۷ به ۲٫۴۰ دلار کاهش یافت. پوند در یک قرن نزدیک به سه چهارم ارزشش را در برابر دلار از دست داده، ولی چون از جای بالایی شروع کرده، هنوز بالای یک دلار مانده است.

اتفاق مهم بعدی ۱۵ فوریه ۱۹۷۱ بود که بریتانیا پولش را ده‌دهی کرد. تا آن روز هر پوند ۲۰ شیلینگ و هر شیلینگ ۱۲ پنی بود. از آن روز هر پوند صد پنی شد. بریتانیا در این تغییر واحد پوند را دست نزد و فقط خرده‌هایش را عوض کرد. کشورهایی که پولشان را با صفر برداشتن یا واحد تازه بازسازی کرده‌اند، ارزش یک واحد را جابه‌جا کرده‌اند؛ پوند چنین کاری را هیچ‌وقت لازم نداشت.

یورو داستان دیگری دارد. یورو در ۱۹۹۹ از صفر ساخته شد و نرخ اولیه‌اش طوری انتخاب شد که با سبد پول‌های قبلی اروپا، یعنی همان واحد حساب اکو، یکی باشد. آن روز هر یورو کمی بیشتر از یک دلار و هفده سنت بود. پس اینکه پوند از یورو بالاتر است و یورو از دلار، نتیجه تصمیم‌ها و عادت‌های چند قرن است. ین ژاپن مثال روشنش است: یک ین کمتر از یک سنت می‌ارزد و اقتصاد ژاپن از بریتانیا بزرگ‌تر است.

این نکته برای خریدار ایرانی یک فایده عملی دارد. وقتی دو ارز را مقایسه می‌کنید، عدد یک واحد چیزی درباره ارزانی یا گرانی آن ارز نمی‌گوید. آنچه اهمیت دارد تغییر قیمت در طول زمان است، که در نمودار بالای صفحه پیداست.

کیبل؛ نرخی که در لندن ساخته می‌شود و در تهران حس می‌شود

در بازار جهانی به نرخ پوند به دلار، یعنی GBP/USD، «کِیبل» می‌گویند. این لقب از کابل تلگراف زیر اقیانوس اطلس آمده که از ۱۸۶۶ لندن و نیویورک را به هم وصل کرد و نرخ پوند و دلار را از طریق آن مخابره می‌کردند. این ساعت کیبل حدود ۱٫۳۲ دلار است.

بازار تهران برای پوند کم‌معامله است. روزی که صرافی‌ها هزاران معامله دلار دارند، تعداد خریداران جدی پوند ممکن است به چند نفر برسد. برای همین قیمت پوند در تهران کمتر از معامله مستقیم پوند کشف می‌شود و بیشتر از ضرب دو عدد درمی‌آید: دلار بازار آزاد تهران ضرب در کیبل. فاصله کوچکی که بین حاصل این ضرب و نرخ پوند می‌ماند، سهم کمیابی اسکناس و حاشیه صرافی است.

از همین ضرب ساده چهار حالت بیرون می‌آید. اگر دلار تهران گران شود و پوند در لندن هم قوی شود، پوند تهران تندتر از دلار بالا می‌رود. اگر هر دو پایین بیایند، پوند تندتر از دلار می‌افتد. دو حالت دیگر جالب‌ترند: وقتی این دو نیرو خلاف هم حرکت می‌کنند، یکی اثر دیگری را می‌خورد و پوند تهران در روزی که دلار شلوغ است ممکن است تقریبا ثابت بماند.

جدول دو در دو که نشان می‌دهد گران یا ارزان شدن دلار تهران همراه با بالا یا پایین رفتن کیبل در لندن چه اثری بر قیمت پوند در تهران دارد

در عمل سهم دلار تهران از این دو نیرو خیلی بیشتر است. کیبل در یک ماه عادی شاید یکی دو درصد جابه‌جا شود، اما دلار تهران در هفته‌های پرخبر می‌تواند بیش از این تکان بخورد. پس وقتی پوند امروز با دیروز فرق دارد، اول سراغ قیمت دلار بروید. اگر دلار آرام بوده و پوند حرکت کرده، خبر از لندن آمده است: تصمیم کمیته سیاست پولی بانک انگلستان درباره نرخ بهره، آمار تورم ماهانه بریتانیا، یا خبری درباره بودجه دولت.

روزهایی که پوند زمین خورد

پوند ارز آرامی شناخته می‌شود، ولی در سی سال اخیر سه بار سقوطی داشته که اسمش در کتاب‌های اقتصاد مانده است.

چهارشنبه ۱۶ سپتامبر ۱۹۹۲. بریتانیا آن زمان عضو مکانیزم نرخ ارز اروپا بود و باید پوند را در برابر مارک آلمان بالای یک کف مشخص نگه می‌داشت. فشار فروش آن‌قدر زیاد شد که بانک انگلستان در یک روز نرخ بهره را بالا برد و ذخایرش را خرج کرد و آخر شب دولت اعلام کرد از این سازوکار بیرون می‌آید. آن روز در بریتانیا به «چهارشنبه سیاه» معروف شد.

جمعه ۲۴ ژوئن ۲۰۱۶. شبی که آرای همه‌پرسی خروج از اتحادیه اروپا شمرده می‌شد، بازار با انتظار ماندن بریتانیا شروع کرده بود. با اعلام نتیجه شهرها، پوند در چند ساعت بیش از ده درصد افتاد و به حدود ۱٫۳۲ دلار رسید که پایین‌ترین سطحش از سال ۱۹۸۵ بود.

دوشنبه ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۲. سه روز بعد از اعلام بسته مالیاتی کوازی کوارتنگ، وزیر دارایی وقت، که به «مینی‌بودجه» معروف شد، بازار به بدهی تازه دولت بدبین شد. پوند در معاملات صبح آسیا تا حدود ۱٫۰۳ دلار پایین آمد. این پایین‌ترین نرخی است که پوند در برابر دلار ثبت کرده است.

نوار لرزه‌نگار با سه فرورفتگی تند برای سقوط‌های پوند در ۱۶ سپتامبر ۱۹۹۲، ۲۴ ژوئن ۲۰۱۶ و ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۲ و توضیح کوتاه هر روز

نکته‌ای که برای خواننده ایرانی مهم است: سقوط پوند در لندن لزوما در تهران به همان اندازه دیده نمی‌شود. پوند تهران حاصل ضرب کیبل در دلار تهران است. اگر در همان روزها دلار تهران بالا رفته باشد، بخشی از افت کیبل جبران می‌شود. سپتامبر ۲۰۲۲ نمونه خوبی است: همان هفته‌ها که پوند در دنیا کف تاریخی می‌زد، بازار ارز ایران خودش پرنوسان بود و دلار آزاد رو به بالا می‌رفت. کسی که آن روزها فقط تابلوی صرافی را نگاه می‌کرد، شاید اصلا متوجه نمی‌شد که پوند در لندن چه روز بدی داشته است.

عکسش هم ممکن است. روزی که دلار تهران ثابت است و خبری از لندن پوند را پایین می‌کشد، پوند تهران تنها ارز تابلو است که قرمز شده. اگر روزی چنین چیزی دیدید، سراغ اخبار بانک انگلستان بروید.

چهره ملکه، چهره شاه چارلز و اسکناس اسکاتلندی

کسی که پوند نقد می‌خرد یا از سفر بریتانیا پوند اضافه آورده، باید بداند کدام اسکناس در صرافی‌های ایران راحت دست‌به‌دست می‌شود. اسکناس‌هایی که بانک انگلستان امروز منتشر می‌کند همه پلیمری‌اند: ۵، ۱۰، ۲۰ و ۵۰ پوندی. پلیمر حس پلاستیک نرم دارد و یک پنجره شفاف روی اسکناس است. اسکناسی که این پنجره را ندارد، از نسل کاغذی است.

آخرین اسکناس‌های کاغذی ۲۰ پوندی، با تصویر آدام اسمیت، و ۵۰ پوندی، با تصویر متیو بولتون و جیمز وات، از ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۲ دیگر پول قانونی نیستند. این اسکناس‌ها هنوز ارزش دارند، ولی فقط بانک انگلستان آن‌ها را عوض می‌کند. راه رسمی‌اش فرستادن اسکناس با پست به بانک انگلستان همراه فرم درخواست است و بعضی بانک‌ها و دفترهای پست بریتانیا هم برای مشتری خودشان این کار را انجام می‌دهند. صرافی‌های ایران معمولا این اسکناس‌ها را نمی‌خرند یا با تخفیف زیاد می‌خرند، چون خودشان باید همین مسیر را بروند.

از ۵ ژوئن ۲۰۲۴ اسکناس‌هایی با تصویر شاه چارلز سوم وارد گردش شده‌اند. بانک انگلستان اسکناس‌های قبلی با تصویر ملکه الیزابت دوم را جمع نمی‌کند؛ آن‌ها هم‌زمان معتبرند و فقط وقتی فرسوده شوند از گردش بیرون می‌روند. ارزش هر دو یکی است و صرافی دلیلی ندارد برای یکی نرخ کمتری بدهد.

اسکناس اسکاتلندی و ایرلند شمالی ماجرای جداگانه‌ای دارد. در اسکاتلند سه بانک تجاری، یعنی بانک اسکاتلند، رویال بانک اسکاتلند و بانک کلایدزدیل، اسکناس پوند با طرح خودشان چاپ می‌کنند و در ایرلند شمالی هم چند بانک دیگر. ارزش این اسکناس‌ها دقیقا یک پوند است، ولی بیرون از بریتانیا کمتر شناخته می‌شوند. صرافی ایرانی که مطمئن نیست بتواند آن را به مشتری بعدی بفروشد، یا نمی‌خرد یا ارزان‌تر می‌خرد. موقع خرید پوند نقد، اسکناسی بخواهید که بالای آن نوشته باشد Bank of England.

سکه‌ها را هم در نظر بگیرید. در بریتانیا یک پوندی و دو پوندی سکه است و خرده‌پول‌ها هم همین‌طور. صرافی‌های ایران سکه پوند نمی‌خرند، پس مسافری که برمی‌گردد بهتر است سکه‌ها را در خود بریتانیا خرج کند.

لندن تعطیل است، تهران باز

تقویم این دو بازار با هم جور نیست و همین فاصله توضیح می‌دهد چرا پوند گاهی شنبه صبح با عددی متفاوت از پنجشنبه شروع می‌کند.

بازار جهانی ارز از یکشنبه عصر به وقت نیویورک تا جمعه عصر بی‌وقفه باز است. به وقت تهران، این بازار تقریبا از ساعت یک و نیم بامداد شنبه بسته می‌شود و حدود ساعت یک و نیم بامداد دوشنبه دوباره با شروع معاملات در ولینگتون و سیدنی باز می‌شود. در ماه‌هایی که آمریکا و بریتانیا ساعت تابستانی دارند، این زمان‌ها حدود یک ساعت زودتر است.

بازار ارز تهران جمعه تعطیل است و پنجشنبه هم معاملاتش کمتر است. پس جمعه روزی است که لندن و نیویورک کامل کار می‌کنند و صرافی‌های تهران بسته‌اند. اگر جمعه آمار اشتغال آمریکا یا خبری از بانک انگلستان کیبل را جابه‌جا کند، این تغییر شنبه صبح یکجا روی پوند تهران می‌نشیند. در این حالت پوند شنبه با پنجشنبه فرق دارد، حتی اگر دلار تهران تکان نخورده باشد.

شنبه و یکشنبه وضع برعکس است. تهران باز است و لندن تعطیل. در این دو روز کیبل روی آخرین نرخ جمعه می‌ماند و هر حرکتی در پوند تهران فقط از دلار تهران آمده است. اگر می‌خواهید بفهمید تغییر پوند از کجا آمده، روز هفته را هم نگاه کنید.

چه کسانی در ایران پوند لازم دارند

تقاضای پوند در ایران کوچک ولی مشخص است و بیشترش به تحصیل و سفر در بریتانیا برمی‌گردد. دانشجویی که پذیرش دانشگاه بریتانیا را گرفته، شهریه را به پوند می‌پردازد و برای ویزای دانشجویی باید نشان دهد هزینه زندگی‌اش را دارد. طبق قواعد وزارت کشور بریتانیا این پول باید دست‌کم ۲۸ روز پشت سر هم در حساب مانده باشد. هزینه درخواست ویزا و هزینه جداگانه‌ای که متقاضی برای استفاده از خدمات درمانی ملی بریتانیا می‌پردازد هم پوندی است. مبلغ این هزینه‌ها چند بار تغییر کرده است؛ رقم روز را از سایت رسمی دولت بریتانیا ببینید.

بقیه تقاضا از جای دیگری می‌آید. پدر و مادری که برای دیدن فرزندشان به بریتانیا سفر می‌کنند، پوند نقد برای روزهای اول همراه می‌برند. پزشک یا پرستاری که برای کار در بریتانیا آماده می‌شود، هزینه آزمون‌های ورود به نظام پزشکی آن کشور را به پوند می‌دهد. این تقاضا فصلی است و تابستان، که پذیرش‌ها نهایی می‌شود و شهریه ترم پاییز باید پرداخت شود، به اوج می‌رسد.

برای این گروه مبلغ کل مهم‌تر از نرخ یک پوند است. اگر می‌خواهید بدانید شهریه یا هزینه زندگی چند ماه به تومان چقدر می‌شود، عدد پوندی را در ماشین حساب تبدیل پوند به تومان وارد کنید تا با نرخ همین ساعت حساب شود؛ مثلا هزار پوند الان ۳۵۲,۴۰۰,۰۰۰ تومان است. بیت‌پین پوند نقد معامله نمی‌کند و بازارش برای ارزهای دیجیتال است، پس کسی که در بیت‌پین تتر نگه می‌دارد تا بعدا هزینه پوندی بدهد، هم با نوسان تتر طرف است و هم با نوسان کیبل.