چرا فرانک سوئیس از یورو گران‌تر است؟ اول عددها: هر فرانک این ساعت ۳۱۸,۱۹۰ تومان است و هر یورو ۲۹۴,۴۲۰ تومان؛ بقیه این صفحه درباره همین فاصله است. نرخ فرانک ساعت ۱۳:۲۸ روز ۲۷ آبان ۱۴۰۵ ثبت شده و به ریال می‌شود ۳,۱۸۱,۹۰۰ ریال. این عدد نرخ بازار آزاد است و برای حساب و مقایسه آمده، نه قیمت فروش اسکناس.

جواب کوتاه سوال بالا این است که در بازار جهانی هر یورو کمتر از یک فرانک ارزش دارد و صرافی‌های تهران همین نسبت را تکرار می‌کنند. جواب بلندش به یک تصمیم بانک مرکزی در سال ۲۰۱۱، یک صبح پنجشنبه در ژانویه ۲۰۱۵ و چند دهه تورم پایین در سوئیس برمی‌گردد. کسی که ده سال پیش یورو را گران‌تر از فرانک می‌خرید، حق دارد از جابه‌جا شدن این دو تعجب کند.

کف ۱٫۲۰ و پنجشنبه ۱۵ ژانویه ۲۰۱۵

در تابستان ۲۰۱۱ بحران بدهی یونان و چند کشور دیگر منطقه یورو سرمایه زیادی را به طرف سوئیس فرستاد. فرانک در چند هفته چنان گران شد که یورو تقریبا به یک فرانک رسید. برای کشوری که بیشتر صادراتش به اروپا می‌رود، این یعنی ساعت و دارو و ماشین‌آلات سوئیسی یکباره برای مشتری آلمانی و ایتالیایی گران شده بود.

بانک ملی سوئیس روز ۶ سپتامبر ۲۰۱۱ اعلام کرد اجازه نمی‌دهد یورو از ۱٫۲۰ فرانک پایین‌تر بیاید و برای نگه داشتن این کف هر مقدار یورو که لازم باشد می‌خرد. بازار حرف بانک را جدی گرفت و نرخ همان روز بالای ۱٫۲۰ رفت. سه سال و چهار ماه این خط سر جایش ماند و ترازنامه بانک با یوروهایی که برای دفاعش خریده بود بزرگ و بزرگ‌تر شد.

صبح پنجشنبه ۱۵ ژانویه ۲۰۱۵ بانک بدون هیچ اشاره قبلی کف را برداشت. همزمان نرخ بهره سپرده‌های بانک‌ها نزد بانک مرکزی، برای مبلغ بالای سقف معاف، به منفی ۰٫۷۵ درصد رسید. یورو در همان روز چند ساعتی زیر یک فرانک رفت؛ حرکتی که در بازار ارزهای بزرگ دنیا کمتر دیده شده بود. چند کارگزار فارکس در اروپا و آمریکا با زیان مشتری‌هایشان ورشکست یا به کمک فوری محتاج شدند. از آن روز سوئیس هیچ هدف عددی برای نرخ ارزش اعلام نکرده است.

نمودار نمادین نرخ یورو به فرانک از ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۶ با خط کف ۱٫۲۰ از ۶ سپتامبر ۲۰۱۱، سقوط یورو به زیر یک فرانک در ۱۵ ژانویه ۲۰۱۵، رسیدن به حدود یک فرانک در ۲۰۲۲ و ماندن زیر یک فرانک در ۲۰۲۶

بعد از آن شوک، یورو چند سال دوباره بالای یک فرانک ماند. نقطه‌ای که ترتیب قیمت‌ها را در تهران عوض کرد سال ۲۰۲۲ بود: تورم منطقه یورو بالا رفت، فرانک قوی‌تر شد و یورو به حدود یک فرانک رسید. از آن به بعد یورو بیشتر وقت‌ها زیر این مرز بوده است.

نرخ بهره صفر و تورم زیر یک درصد

در خبرهای جهانی هر بار که جنگی شروع می‌شود یا بانکی بزرگ به دردسر می‌افتد، اسم سه دارایی کنار هم می‌آید: طلا، ین ژاپن و فرانک سوئیس. به فرانک «پناهگاه امن» می‌گویند و این لقب پایه‌های قابل اندازه‌گیری دارد.

پایه اول تورم است. بانک ملی سوئیس ثبات قیمت را رشد سالانه شاخص قیمت مصرف‌کننده زیر ۲ درصد تعریف می‌کند و سال‌هاست تورم این کشور زیر بیشتر همسایه‌هایش مانده؛ در سپتامبر ۲۰۲۶ تورم سالانه سوئیس ۰٫۸ درصد بود. پولی که قدرت خریدش آرام آب می‌رود، برای کسی که می‌خواهد ارزش دارایی‌اش را حفظ کند جذاب است. پایه دوم حساب خارجی است: سوئیس سال‌هاست بیشتر از آنچه می‌خرد به دنیا کالا و خدمات می‌فروشد و دارایی خارجی زیادی جمع کرده است. پایه سوم ثبات سیاسی و سابقه بی‌طرفی کشور است.

عجیب این‌که همین محبوبیت برای خود سوئیس دردسر است. هر بار سرمایه به طرف فرانک هجوم می‌آورد، صادرکننده سوئیسی ضرر می‌کند. ابزار اصلی بانک ملی سوئیس برای ترمز کردن این هجوم نرخ بهره است: وقتی نگه داشتن فرانک سودی نداشته باشد، کمتر کسی فقط برای سود سپرده سراغش می‌آید. سوئیس از ژانویه ۲۰۱۵ تا سپتامبر ۲۰۲۲ نرخ بهره منفی داشت، یعنی بانک‌ها برای بخشی از سپرده‌شان نزد بانک مرکزی هزینه می‌پرداختند. در سپتامبر ۲۰۲۲ نرخ از منفی ۰٫۲۵ به مثبت ۰٫۵ درصد رسید.

نرخ سیاستی سوئیس از ژوئن ۲۰۲۵ صفر درصد است و بانک در جلسه ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ هم آن را تغییر نداد. بانک ملی سوئیس سالی چهار بار، در مارس، ژوئن، سپتامبر و دسامبر، درباره سیاست پولی تصمیم می‌گیرد و در همان جلسه سپتامبر تکرار کرد که اگر لازم باشد در بازار ارز خرید و فروش می‌کند. این بانک از ۱۹۰۷ کار می‌کند و تنها ناشر اسکناس فرانک است.

پناهگاه بودن قاعده بی‌استثنا نیست. خود بانک ملی سوئیس در جلسه سپتامبر ۲۰۲۶ گفت که فرانک از ژوئن تا آن تاریخ در برابر سبد ارزهای طرف تجاری سوئیس حدود ۳ درصد ضعیف‌تر شده است. یکی از همان موج‌های فرار سرمایه به طرف دارایی‌های امن را مقاله سرمایه‌گذاران به بیت کوین، طلا و فرانک سوئیس پناه می‌برند شرح داده است. کسی که فرانک را به خاطر این نقش دنبال می‌کند، معمولا نگاهی هم به قیمت طلا دارد.

فرانک و یورو؛ همسایه‌هایی که با هم قیمت می‌خورند

اتحادیه اروپا بزرگ‌ترین شریک تجاری سوئیس است و برای اقتصاد سوئیس هیچ نرخی مهم‌تر از نرخ یورو به فرانک نیست. در پاییز ۲۰۲۶ هر یورو در بازار بین‌بانکی حدود ۰٫۹۱ تا ۰٫۹۳ فرانک معامله می‌شود. برعکسش هم می‌شود حساب کرد: هر فرانک کمی بیشتر از یک یورو و هفت تا ده سنت می‌خرد.

صرافی‌های ایران فرانک را مستقیم با ریال از بازار جهانی نمی‌گیرند، چون در زوریخ و ژنو ریال ایران ارز معامله‌شدنی نیست. نرخ تومانی فرانک در عمل از نرخ دلار و یوروی بازار آزاد و نرخ جهانی این ارزها به هم ساخته می‌شود. نتیجه‌اش این است که نسبت فرانک به یورو در تهران معمولا نزدیک همان نسبت بین‌بانکی است.

این را خودتان در چند ثانیه چک کنید. نرخ فرانک، ۳۱۸,۱۹۰ تومان، را بر نرخ یورو، ۲۹۴,۴۲۰ تومان، تقسیم کنید. عددی که به دست می‌آید یعنی در بازار تهران هر فرانک چند یورو حساب شده است. اگر این عدد حدود ۱٫۰۷ تا ۱٫۱۰ باشد، نرخ‌ها با بازار جهانی هم‌خوان‌اند. اگر صرافی نرخی بدهد که این نسبت را خیلی بالاتر ببرد، یا فرانکش کم است یا نرخ را دیر به‌روز کرده؛ در هر دو حالت بردن یورو و تبدیلش در خود سوئیس ممکن است به‌صرفه‌تر باشد. همین کار را با دلار هم می‌شود کرد: نرخ فرانک را بر ۲۶۷,۷۱۰ تومان تقسیم کنید تا ببینید هر فرانک در تهران چند دلار قیمت خورده است.

جزئیات نرخ یورو در صفحه قیمت یورو امروز و نرخ دلار در صفحه قیمت دلار امروز آمده است. برای حساب مبلغ‌های یورویی هم ماشین حساب تبدیل یورو به تومان در دسترس است.

کانال بشردوستانه سوئیس و داروی وارداتی

برای بیشتر ایرانی‌ها اسم سوئیس با دارو گره خورده است. چند شرکت بزرگ دارویی دنیا سوئیسی‌اند و بخشی از داروهای خاص بیماری‌های سرطان، پیوند عضو و بیماری‌های نادر که به ایران می‌رسد ساخت سوئیس است. مشکل این بود که دارو و غذا از تحریم‌های آمریکا معاف بود، ولی بانک‌های اروپایی از ترس جریمه حاضر نبودند پول هیچ معامله‌ای با ایران را جابه‌جا کنند. کالا مجاز بود و پرداخت عملا بسته.

دولت سوئیس برای باز کردن این گره سازوکاری به نام «ترتیبات تجارت بشردوستانه سوئیس» یا SHTA ساخت. این کانال فقط برای شرکت‌ها و بانک‌های سوئیسی فعال در دارو، غذا و تجهیزات پزشکی بود. صادرکننده و بانکش اطلاعات کامل معامله و طرف‌های ایرانی را به دبیرخانه اقتصادی سوئیس (SECO) می‌دادند. SECO اطلاعات را بررسی می‌کرد و با وزارت خزانه‌داری آمریکا در میان می‌گذاشت، و بانک‌ها در مقابل اطمینان می‌گرفتند که پردازش این پرداخت‌ها برایشان دردسر تحریمی ندارد. بانک شرکت‌کننده هم متعهد بود روی هر معامله بررسی دقیق‌تر از معمول انجام دهد.

نمودار مسیر کانال تجاری بشردوستانه سوئیس برای ایران؛ از صادرکننده دارویی سوئیسی و بانک سوئیسی با بررسی دقیق تا پرداخت طرف ایرانی و ارسال دارو، با نقش SECO و خزانه‌داری آمریکا و تاریخ‌های ژانویه، فوریه و ژوئیه ۲۰۲۰

نخستین معامله، که آزمایشی بود، اواخر ژانویه ۲۰۲۰ انجام شد و محموله‌اش داروی سرطان و داروهای پیوند عضو بود. سازوکار در ۲۷ فوریه ۲۰۲۰ با اعلام خزانه‌داری آمریکا رسمی شد، ولی کرونا راه افتادنش را عقب انداخت. اواخر ژوئیه ۲۰۲۰ دولت سوئیس خبر داد که یک شرکت دارویی سوئیسی نخستین معامله عادی را از این مسیر انجام داده است؛ SECO نه اسم شرکت را گفت و نه ارزش محموله را.

ربط این ماجرا به نرخ فرانک ساده است. قیمت بخشی از قراردادهای خرید از شرکت‌های سوئیسی به فرانک نوشته می‌شود و واردکننده ایرانی هزینه تومانی‌اش را با همین نرخ حساب می‌کند. اگر میان روز امضا و روز پرداخت فرانک در دنیا قوی شود یا دلار در تهران بالا برود، همان قرارداد گران‌تر تمام می‌شود بی‌آن‌که یک کلمه‌اش عوض شده باشد. برای همین کسی که با سوئیس کار می‌کند، هم عدد بالای این صفحه را می‌پاید و هم نرخ جهانی فرانک را.

لیختن‌اشتاین، راپن و سکه پنج فرانکی

فرانک فقط پول سوئیس نیست. لیختن‌اشتاین، کشور کوچکی میان سوئیس و اتریش، از دهه ۱۹۲۰ فرانک سوئیس را به کار می‌برد و پیمان پولی سال ۱۹۸۰ دو کشور آن را پول قانونی لیختن‌اشتاین کرده است. لیختن‌اشتاین بانک مرکزی و اسکناس جدا ندارد و همان اسکناس‌های بانک ملی سوئیس در فروشگاه‌هایش دست به دست می‌شود. کد بین‌المللی فرانک، CHF، از نام لاتین سوئیس، Confoederatio Helvetica، آمده است.

هر فرانک صد سانتیم است. در بخش آلمانی‌زبان سوئیس به سانتیم «راپن» می‌گویند و در بخش ایتالیایی‌زبان «چنتزیمو». سکه‌های رایج ۵، ۱۰ و ۲۰ سانتیم و نیم، یک، دو و پنج فرانک‌اند. سکه پنج فرانکی درشت‌ترین و سنگین‌ترین سکه این مجموعه است و ارزشش از خیلی اسکناس‌های کشورهای دیگر بیشتر. سکه یک سانتیمی از اول ژانویه ۲۰۰۷ از گردش خارج شد و قیمت‌ها در صندوق به نزدیک‌ترین پنج سانتیم گرد می‌شوند.

صرافی‌های ایران سکه فرانک نمی‌خرند، پس خرده‌پول سفر را بهتر است در خود سوئیس خرج کرد. اسکناس‌های سری هشتم هم از ۳۰ آوریل ۲۰۲۱ پول قانونی نیستند، ولی بانک ملی سوئیس آن‌ها را بی‌محدودیت زمانی و به ارزش کامل عوض می‌کند.

ده هزار فرانک در فرودگاه زوریخ

سوئیس برای ورود و خروج پول نقد سقفی نگذاشته است. اداره گمرک و مرزبانی سوئیس (BAZG) می‌گوید اگر ۱۰ هزار فرانک یا بیشتر، یا معادلش به ارز دیگر، همراه دارید و مأمور بپرسد، باید درباره هویت خودتان، مبلغ، منشأ پول، کاربردش و صاحب واقعی آن جواب درست بدهید. این پرسش به معنی ممنوعیت نیست، ولی مدرکی که منشأ پول را نشان دهد کار را ساده می‌کند. قاعده خروج ارز از ایران جداست و تابع مقررات بانک مرکزی و گمرک ایران است.

چند نکته دیگر هم سفر را شکل می‌دهد. سوئیس عضو اتحادیه اروپا نیست ولی عضو منطقه شینگن است و مسافر ایرانی ویزای شینگن لازم دارد. کارت‌های بانکی ایران روی شبکه شتاب کار می‌کنند و در خودپرداز و کارتخوان سوئیس پذیرفته نمی‌شوند، پس بیشتر خرج سفر باید نقد همراه باشد. بعضی فروشگاه‌ها و ایستگاه‌های قطار یورو هم می‌گیرند، ولی بقیه پول را به فرانک پس می‌دهند و نرخشان معمولا به نفع فروشنده است. فرانک در صرافی‌های ایران از دلار و یورو کم‌معامله‌تر است و فاصله نرخ خرید و فروشش بیشتر، برای همین خیلی از مسافرها یورو می‌برند و فقط فرانک روز اول را از ایران تهیه می‌کنند.

هزینه‌ها در سوئیس بالاست و همین حساب تومانی سفر را حساس می‌کند. یک شب هتل را به فرض ۲۰۰ فرانک در نظر بگیرید: با نرخ همین ساعت ۶۳,۶۳۸,۰۰۰ تومان می‌شود. چند درصد جابه‌جایی نرخ فرانک روی بودجه یک هفته سفر یا شهریه یک ترم دانشگاه فرق چند میلیون تومانی می‌سازد. برای مبلغ‌های دیگر ماشین حساب تبدیل ارز به تومان را باز کنید. بیت‌پین اسکناس فرانک معامله نمی‌کند و بازارش تتر و رمزارزهای دیگر است؛ مقاله تتر چیست توضیح می‌دهد این استیبل‌کوین چطور به دلار گره خورده است.